Στερέωση-Αποκατάσταση Οχύρωσης Ανακτορούπολης Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας-Θάσου

Το έργο ΕΣΠΑ 2007-2013 «Στερέωση-Αποκατάσταση Οχύρωσης Ανακτορούπολης»
στη Νέα Πέραμο του Ν. Καβάλας ξεκίνησε την άνοιξη του 2011 με φορέα υλοποίησης τη 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων (νυν Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας-Θάσου). Κατά το πρώτο έτος πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες αποψιλώσεις, καθαρισμοί και αποχωματώσεις, σε έναν εγκαταλελειμμένο και, πραγματικά, απροσπέλαστο από τη βλάστηση αρχαιολογικό χώρο (εικ.1), με στόχο τη δημιουργία πρόσβασης σε όλη την περίμετρο του τείχους, εσωτερικά και εξωτερικά. Διαμορφώθηκαν, όσο το δυνατόν, ασφαλείς διαδρομές για την κίνηση των μηχανημάτων, των εργαλειομηχανών και του προσωπικού, συγκεντρώθηκε διάσπαρτο οικοδομικό υλικό, ώστε να χρησιμοποιηθεί στην αποκατάσταση του τείχους, εμφανίστηκαν επιφανειακά κτήρια και οργανώθηκαν οι εγκαταστάσεις του εργοταξίου (εικ.2). 

Τον Οκτώβριο / Νοέμβριο του 2012 ξεκίνησαν οι εργασίες στο φυσικό αντικείμενο που αφορά τη στερέωση και την αποκατάσταση της οχύρωσης του κάστρου. Σήμερα, μετά από σχεδόν τρία χρόνια εντατικών εργασιών, η πρόοδος του φυσικού αντικειμένου έχει ολοκληρωθεί σε ποσοστό 85%. Έχουν αποκατασταθεί περί τα 1.100 κ.μ. τειχοποιίας, σε επιφάνεια της οχύρωσης περί τα 2.000 τ.μ. (εικ.3). Μέχρι το τέλος του έτους αναμένεται να ολοκληρωθεί η αποκατάσταση και στο τελευταίο, νότιο σκέλος του περιβόλου (εικ.4). Ταυτόχρονα ολοκληρώνονται εργασίες σχεδιαστικής αποτύπωσης και φωτογράφησης, καθώς και διαμόρφωσης του αρχαιολογικού χώρου: εγκατάσταση δικτύων ηλεκτροδότησης, φωτισμού, υδροδότησης και πυρόσβεσης, χάραξη διαδρομών για τους επισκέπτες, κατασκευή περιφράξεων και εισόδων, δημιουργία συστημάτων απορροής και εκτόνωσης των όμβριων υδάτων, φυτεύσεις και εξωραϊσμοί. 

Οι φθορές που αποκαθίστανται στο τείχος και στους πύργους του οχυρωματικού περιβόλου του κάστρου συνοψίζονται ως εξής : 1) τμήματα υπό πλήρη ή μερική κατάρρευση, 2) καταστροφές στην πρόσοψη, βαθύτερες σπηλαιώσεις και διαμπερείς οπές, 3) απομείωση και αποσάθρωση κονιαμάτων, 4) παρείσφρηση φυτών. Η αποκατάσταση βασίζεται στο ίδιο υλικό από το οποίο είναι κατασκευασμένη η οχύρωση. Χρησιμοποιούνται οι πέτρες που έχουν καταπέσει από το τείχος, αφού έχει προηγηθεί διαλογή, συγκέντρωση και μεταφορά του οικοδομικού υλικού στα σημεία των εργασιών. Βασικό μέλημα της αποκατάστασης είναι η μίμηση του συστήματος τειχοδομίας και η διατήρηση όλων των κατασκευαστικών και λειτουργικών στοιχείων της οχύρωσης. Φύλλα μολύβδου διαφοροποιούν τη διατηρημένη / συντηρημένη από τη συμπληρωμένη τειχοποιία.

 Οι στόχοι του έργου με βάση τις διεθνείς αρχές της αποκατάστασης, είναι:

1) Η εξασφάλιση της φυσικής διατήρησης του μνημείου με τις απαραίτητες ενισχύσεις και άλλες δομικές επεμβάσεις.

2) Η μερική αποκατάσταση της μορφής του μνημείου με σκοπό τη δομική ενίσχυση των υφιστάμενων μερών και τη λειτουργικότητά του όσον αφορά στην περαιτέρω αρχαιολογική έρευνα και μελέτη του, καθώς και την ασφαλή περιήγηση των επισκεπτών. Όρος που τηρείται αυστηρά είναι ο περιορισμός της επέμβασης στα πλαίσια της επιστημονικώς τεκμηριωμένης μορφής και ιστορικής σημασίας του μνημείου.

3) Η δημιουργία συνθηκών επισκέψεως του μνημείου με ασφαλείς διαδρομές και σαφή κατανόηση του κάστρου.

4) Εξακρίβωση των οικοδομικών και χρονολογικών φάσεων του κάστρου, με παράλληλες ανασκαφικές έρευνες.

5) Η ανάδειξη ενός σημαντικού ιστορικού μνημείου που είναι άγνωστο, ακόμα και σε κατοίκους της περιοχής και η απόδοσή του στο κοινό.

Η εύκολα προσβάσιμη θέση του κάστρου, η έκταση, η μνημειακότητα, η καλή κατάσταση διατήρησης και τα κτήρια που έχει αποκαλύψει και θα αποκαλύψει στο μέλλον η αρχαιολογική σκαπάνη, μας δίνουν τα ερείσματα ώστε να αποδώσουμε στο κοινό μία πλήρη πόλη-κάστρο της βυζαντινής εποχής. Φιλοδοξούμε ότι σε συνδυασμό με τη μακραίωνη ιστορία και την εξαιρετική φυσική ομορφιά της περιοχής, το κάστρο της Ανακτορούπολης θα βρει σύντομα νέους κατοίκους, τους επισκέπτες του.

Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας-Θάσου 12/9/2015

Εικ.1 ως 3 Απόψεις του κάστρου της Ανακτορούπολης από βορρά τα έτη 2011, 2012 και 2015 αντίστοιχα.
(Φωτ. Αν. Ουλκέρογλου).

Εικ.4 Το υπό υποκατάσταση νότιο σκέλος της οχύρωσης. Άποψη από ΝΑ. (Φωτ. Αν. Ουλκέρογλου).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Εμείς από την πλευρά μας σαν Τοπικό Συμβούλιο Ν,Περάμου και εγω ως πρόεδρος της
Δημοτικής Κοινότητας Ν.Περάμου θα θέλαμε να εκφράσουμε για μια ακόμη φορά δημόσια τα ευχαριστήρια μας στην Εφορία Αρχαιοτήτων Καβάλας - Θάσου για την υλοποίηση αυτού του μεγάλου έργου στην περιοχή μας.Θεωρούμε ότι η αξιοποίηση του εκτός από την ανάδειξη της ιστορίας της περιοχής μας θα προσφέρει και μια οικονομική ανάσα προσελκύωντας επισκέπτες που θα θέλουν να θαυμάσουν και να δούνε αυτό το μεγάλο σε έκταση μνημείο.

Επίσης να ευχαριστήσουμε και τον επιβλέποντα αρχαιολόγο του έργου τον Αναστάσιο Ουλκέρογλου για τις συνεχείς ενημερώσεις που παρέχει στο Τοπικό Συμβούλιο και την συνεργασία που έχουμε αναπτύξει μαζί του.

Μάκης Ζουμπλιός

Πρόεδρος Δημοτικής Κοινότητας

Ν.Περάμου

ΑΡΧΑΙΟΣ ΦΑΓΡΗΣ Η ΦΑΓΡΗΤΑΣ (Ορφανι Καβαλας)

Μερικα στοιχεια για την αρχαια πολη ΦΑΓΡΗΣ .

Ὁ Φάγρης σύμφωνα μὲ τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς, κυρίως τὸν Ἡρόδοτο καὶ τὸν Θουκυδίδη, εἶναι ἡ σπουδαιότερη πόλη ποὺ ἴδρυσαν οἱ Πίερες ὅταν στὰ μέσα τοῦ 7ου π.X. αἰώνα, πιεσμένοι ἀπὸ τοὺς Mακεδόνες, ἀναγκάστηκαν νὰ ἐγκαταλείψουν τὴν σημερινὴ Πιερία.
Ἐπέστρεψαν στὴν παλιά τους πατρίδα, τὴ Θράκη καὶ ἐγκαταστάθηκαν ἀνάμεσα στὸν ποταμό Στρυμόνα, τὸ ὄρος Παγγαῖο καὶ τὴ θάλασσα, σὲ μία περιοχὴ ποὺ ἀπ’ αὐτοὺς    ὀνομάστηκε Πιερία κοιλάδα.

        [7.112.1] «Παραμειψάμενος δὲ ὁ Ξέρξης τὴν εἰρημένην δεύτερα τούτων παραμείβετο τείχεα τὰ Πιέρων, τῶν ἑνὶ Φάγρης ἐστὶ οὔνομα καὶ ἑτέρῳ Πέργαμος. ταύτῃ μὲν δὴ παρ᾽ αὐτὰ τὰ τείχεα τὴν ὁδὸν ἐποιέετο, ἐκ δεξιῆς χειρὸς τὸ Πάγγαιον ὄρος ἀπέργων, ἐὸν μέγα τε καὶ ὑψηλόν, ἐν τῷ χρύσεά τε καὶ ἀργύρεα ἔνι μέταλλα, τὰ νέμονται Πίερές τε καὶ Ὀδόμαντοι καὶ μάλιστα Σάτραι.» Ἡρόδοτος, Ἱστορίαι, Βιβλίο Η: Πολύμνια

     [7.112.1] «Ὁ Ξέρξης λοιπὸν προσπερνῶντας τὴν περιοχὴ γιὰ τὴν ὁποία κάναμε λόγο, στὴ συνέχεια προσπέρασε τὰ φρούρια τῶν Πιέρων, ποὺ τὸ ἕνα τους ὀνομάζεται Φάγρης καὶ τ᾽ ἄλλο Πέργαμος. Κι ἀκολουθούσε τὸ δρόμο δίπλα ἀπ᾽ αὐτὰ τὰ φρούρια, ἀφήνοντας στὸ δεξί του χέρι τὸ ὀρος Παγγαῖο, μεγάλο καὶ ψηλό, ποὺ ἔχει μεταλλεῖα χρυσοῦ καὶ ἀσημιοῦ ποὺ τὰ ἐκμεταλλεύονται οἱ Πίερες καὶ οἱ Ὁδόμαντοι καὶ προπάντων οἱ Σᾶτρες.»

 Ἀττικοὶ μελανόμορφοι κρατῆρες ποὺ βρέθηκαν στὶς ἀνασκαφὲς τοῦ ἀρχαίου Φάγρητα.Ἔχουν ὑψος περίπου 0,50 μ. καὶ χρονολογοῦνται γύρω στὸν 6ο αἰ. π.Χ. (530-520 π.X.). Ἀντλοῦν τὴ θεματογραφία τους ἀπὸ τὴν Ἱλιάδα.

 Στὴ θέση «Kανόνι», κοντὰ στὴν κοινότητα Ὀρφανίου Ν. Καβάλας ἀποκαλύφθηκε* τμῆμα τοῦ νεκροταφείου (τοῦ 5ου -4ου αἰ. π.Χ.) τοῦ ἀρχαίου Φάγρητα. Ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ταφῶν ἦταν καύσεις.
Βρέθηκαν πολλὰ ἀγγεῖα ἄβαφα, μελαμβαφῆ καὶ ἐρυθρόμορφα, ἄλλα ἀπὸ ἀττικὰ ἐργαστήρια καὶ ἄλλα ἀπὸ ἐργαστήρια τῆς περιοχῆς. Ἐπίσης βρέθηκαν εἰδώλια, ὅπλα, κοσμήματα καὶ ἀρκετὰ νομίσματα ἀσημένια καὶ χάλκινα. Ἀνάμεσα στὰ τελευταῖα ξεχωριστὴ θέση κατέχει ἕνα μικρὸ χάλκινο νόμισμα ποὺ ἐπιβιώνει γιὰ πρώτη φορὰ τὸ ὄνομα τῆς πόλεως, ἀφοῦ στὴν πίσω ὅψη του φαίνονται καθαρὰ τὰ γράμματα «ΦΑΓΡ». 

     Ὁ πλοῦτος ἡ ποιότητα καὶ ὁ χαρακτῆρας τῶν εὐρημάτων** φανερώνουν οἰκονομικὴ ἄνθηση, κοινωνικὴ ὀργάνωση καὶ ἀνεπτυγμένη πολιτιστικὴ δραστηριότητα ἤδη ἀπὸ τὰ ἀρχαϊκὰ χρόνια. Ἐπίσης τὰ εὐρήματα ποὺ ἦρθαν στὸ φῶς ἀπὸ τὶς ἀρχαιολογικὲς ἔρευνες σὲ διάφορες πόλεις τῆς ἀρχαίας Θράκης, φανερώνουν ὅτι οἱ πόλεις τῆς περιοχῆς αὐτῆς τοῦ Βορείου Αἰγαίου ἔχουν ἀπὸ πολὺ νωρὶς στενοὺς δεσμοὺς μὲ τὰ πολιτιστικὰ κέντρα τῆς Νότιας Ἑλλάδος καὶ ἰδιαίτερα μὲ τὴν Ἀθήνα.

      Τὰ ἀρχαιολογικὰ εὐρήματα ἐπιβεβαιώνουν τὶς ἱστορικὲς πληροφορίες γιὰ τὴν ἰσχυρὴ ἑλληνικὴ παρουσία στὴν περιοχὴ τῆς Θράκης (Πεισίστρατος, Μιλτιάδης, Θουκυδίδης). 

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΗΜΑΤΑ

Στη διάρκεια μιας δοκιμαστικής ανασκαφής το καλοκαίρι του 1994 στη θέση «Kανόνι» της κοινότητας Oρφανίου N. Kαβάλας αποκαλύφθηκε τμήμα του νεκροταφείου του αρχαίου Φάγρητα. H έρευνα, από το 1985-1993, έχει φέρει στο φως ένα πλήθος από ευρήματα κυρίως αγγεία αρχαϊκών χρόνων εξαιρετικής ποιότητας.

     O Φάγρης σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, κυρίως τον Hρόδοτο και τον Θουκυδίδη, είναι η σπουδαιότερη πόλη που ίδρυσαν οι Πίερες όταν στα μέσα του 7ου π.X. αιώνα, πιεζόμενοι από τους Mακεδόνες, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την σημερινή Πιερία. Eπέστρεψαν στην παλιά τους πατρίδα, τη Θράκη και εγκαταστάθηκαν ανάμεσα στον ποταμό Στρυμόνα, το βουνό Παγγαίο και τη θάλασσα σε μια περιοχή που απ’ αυτούς ονομάστηκε Πιερία κοιλάδα.

     Kατά την ανασκαφική έρευνα που έγινε το 1994 αποκαλύφθηκαν και ερευνήθηκαν 65 τάφοι κλασικών χρόνων (5ος και 4ος αιώνας π.X.). H συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν καύσεις. Πολύ σημαντικά είναι τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν για τα ταφικά έθιμα της περιοχής. Oι νεκροί τοποθετούνται πάνω σε ξύλινο φορείο στην κορυφή ενός σωρού από κλαδιά και καίγονταν άλλοτε μέσα σε έναν ορθογώνιο λάκκο και άλλοτε απλά επάνω στο χώμα. Στην πρώτη περίπτωση, μετά την καύση, ο λάκκος σκεπαζόταν με χώμα. H μορφή αυτών των τάφων καθιστά εξαιρετικά δύσκολο τον εντοπισμό τους, γιατί το μόνο στοιχείο που φανερώνει την ύπαρξή τους είναι τα ίχνη των καμένων τοιχωμάτων τους που είχαν βαθυκόκκινο χρώμα.Στη δεύτερη περίπτωση μετά την καύση μάζευαν τα υπολείμματα σε σωρό και τοποθετούσαν γύρω πέτρες

 Λεπτομέρεια ερυθρόμορφου αττικού αγγείου. Eικονίζεται η μορφή ενός σατύρου από τη συνοδεία του Θεού Διονύσου. Bρέθηκε κατά τις ανασκαφές στη θέση «Kανόνι» της κοινότητας Oρφανίου του νομού Kαβάλας, που το καλοκαίρι του 1994, αποκαλύφθηκε τμήμα του νεκροταφείου του αρχαίου Φάγρητα.

Ο τρόπος κατασκευής των παραπάνω τάφων τους προστάτευσε από την κλεπτομανία των παλιότερων και σύγχρόνων αρχαιοκαπήλων και μας διέσωσε πολύτιμες πληροφορίες για τις συνήθειες των κατοίκων του αρχαίου Φάγρητα και την ιστορία της πόλης. Tην άποψη αυτή επιβεβαιώνει η αποκάλυψη στο ίδιο αγροτεμάχιο πέντε κιβωτιόσχημων τάφων από πωρόλιθο, από τους οποίους οι τέσσερις ήταν συλημένοι και άδειοι.
Aντίθετα τα κτερίσματα που συγκεντρώθηκαν από τις καύσεις ήταν πλούσια. Kατά κανόνα σπάζονταν πάνω από τους τάφους, συνήθεια που εξακολουθεί να εφαρμόζεται μέχρι τις μέρες μας.
Bρέθηκαν πολλά αγγεία άβαφα, μελαμβαφή και ερυθρόμορφα, άλλα από αττικά εργαστήρια και άλλα από εργαστήρια της περιοχής. Eπίσης βρέθηκαν ειδώλια, όπλα, κοσμήματα κυρίως ασημένια και λίγα χρυσά, και αρκετά νομίσματα ασημένια και χάλκινα. Aνάμεσα στα τελευταία, ξεχωριστή θέση κατέχει ένα μικρό χάλκινο νόμισμα που επιβιώνει για πρώτη φορά το όνομα της πόλης, αφού στην πίσω όψη του φαίνονται καθαρά τα γράμματα «ΦAΓP».

                      Χρυσό «επιστόμιο» με το οποίο έκλειναν συνήθως το στόμα του νεκρού

  Τα ευρήματα δείχνουν ότι ο Φάγρης εξακολουθεί και στα κλασικά χρόνια να κατέχει περίοπτη θέση ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις των θρακικών παραλίων, διατηρώντας πάντα τους στενούς δεσμούς του με τα μεγάλα πολιτιστικά κέντρα της περιοχής και κυρίως με την Aθήνα.
Oι μέχρι τώρα ανασκαφικές έρευνες σε διάφορες πόλεις της αρχαίας Θράκης (Φάγρης, Tράγιλος) έχουν φέρει στο φως σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα που διαφωτίζουν την ιστορία της. O πλούτος, η ποιότητα και ο χαρακτήρας των ευρημάτων αυτών φανερώνουν ότι δεν είναι δυνατόν να ερμηνευθούν ως μεμονωμένα αντικείμενα εμπορικών ανταλλαγών. Aποτελούν, μάλλον προϊόντα οικονομικής άνθησης, κοινωνικής οργάνωσης και ανεπτυγμένης πολιτιστικής δραστηριότητας ήδη από τα αρχαϊκά χρόνια. Aκόμη φανερώνουν ότι οι πόλεις της περιοχής αυτής του Bορείου Aιγαίου έχουν από πολύ νωρίς στενούς δεσμούς με τα πολιτιστικά κέντρα της Nότιας Eλλάδας και ιδιαίτερα με την Aθήνα.

     Έτσι τα ευρήματα των ανασκαφών επιβεβαιώνουν τις ιστορικές πληροφορίες που μιλούν για τη διείσδυση των Eλλήνων από την Νότια Ελλάδα στην περιοχή της Θράκης από την αρχαϊκή εποχή –(Πεισίστρατος, Mιλτιάδης, Θουκυδίδης). Όλα τα παραπάνω φανερώνουν πόσο επιτακτική προβάλλει η ανάγκη εντατικότερης αρχαιολογικής έρευνας στην ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Θράκης.

Επίσης από την αρχαιολογική υπηρεσία διαβάζουμε τα εξής: 

Αρχαίος Φάγρης

Κατά τη σωστική ανασκαφική έρευνα στο νε κροταφείο του αρχαίου Φάγρητα στη θέση «Κανόνι» (2003) αποκαλύφθηκαν και ερευνήθηκαν συνολικά 46 τάφοι διαφόρων τύπων: κιβωτιόσχημοι, κεραμοσκεπείς, ορθογώνιες καύσεις, λακκοειδείς, δύο λάρνακες και ένα πιθάρι. Από αυτούς οι τάφοι, εκτός

των λακκοειδών, χρονολογούνται στο β ́μισό του 4ου αι. π.Χ. (εικ. 1-2), η μοναδικήπήλινη σαρκοφάγος στα τέλη του 5ου αι.π.Χ., ενώ το πιθάρι περιείχε καύση προϊστορικών χρόνων (ύστερη εποχή του Χαλκού).Πολύ σημαντικοί για τη διάρκεια της ζωής τουνεκροταφείου ήταν οι λακκοειδείς τάφοι που

ανήκαν στα υστεροβυζαντινά χρόνια (10ος-11ος αι. μ.Χ.).

Παράλληλα, στην ίδια την αρχαία πόλη του Φάγρητα,πραγματοποιήθηκε διερεύνησημιας υπόγειας κατασκευής. Πρόκειται για σύμπλεγμα υπόγειων διαδρόμων που επι κοινωνούν μεταξύ τους και καταλήγουν σε  ένα μεγάλο χώρο με κωνική οροφή. Εξωτερικά, μπροστά στις δύο εισόδους, διαμορ-

φώνεται λιθόστρωτη αυλή, στο άκρο της οποίας αποκαλύφθηκε μεγάλη δεξαμενή σε σχήμα πιθαριού. Πιθανότατα η κατασκευή σχετίζεται με τη συγκέντρωση νερού για τις ανάγκες ύδρευσης της αρχαίας πόλης.

Σε αγροτεμάχιο στην παραλία του Ορφανίου,αποκαλύφθηκε τμήμα κτηριακού συγκροτήματος δέκα χώρων, που από τα κινητά του ευρήματa ερμηνεύεται ως αγροικία του 1ου αι. π.Χ.-1ου αι. μ.Χ.

ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΦΑΓΡΗΤΑ ΠΟΥ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ

 

 Θασιακη κυλικα-σκυφος με υπογεωμετρικη διακοσμιση κατακορυφων γραμμων και ομοκεντρων κυκλων απο τον αρχαιο φαγρητα 530-520π.χ.

Μελανομορφη αττικη κυλικα-σκυφος με παρασταση παλης του Ηρακλη με το λιονταρι της Νεμεας απο τον αρχαιο Φαγρητα 490-480π.χ.

Αττικος μελανομορφος κρατηρας με σκηνη αναχωρισης πολεμιστων.Αρχαιος Φαγρητας 530-520π.χ.

Μελανομορφη κυλικα με παρασταση Σατυρου στο εσωτερικου μεταλλιο απο το νεκροταφειο του αρχαιου Φαγρητα 485-475π.χ.

Ιωνικη υδρια με κυμματοειδη διακοσμηση καστανων ταινιων απο τον αρχαιο Φαγρητα 550-500π.χ.

Αττικος καλυκωτος ερυθρομορφος κρατηρας με σκηνη Διονυσιακου θιασου,απο το νεκροταφειου του αρχαιου Φαγρητα (μεσα 4ου αιωνα)

τεσσερις γυναικειες προτομες απο το νεκροταφειο του αρχαιου Φαγρητα 4ος αιωνας π.χ.

Μελαμβαφης κυλικας τυπου ΡΗΝΕΙΑΣ με χαραγμενη αναθυματικη επιγραφη ΘΕΟ στο χειλος.Απο τον αρχαιο Φαγρητα (μεσα 5ου αιωνα π.χ.)

χαλκινο διμυξο λυχναρι με διακοσμιτικες κεφαλες νεων απο οικια του αρχαιου Φαγρητα (μεσα 5ου αιωνα π.χ.)

                   μελαμφαφη τριφυλλοστομη οινοχοη απο τον αρχαιο Φαγρητα 500-450π.χ.

ΠΗΓΕΣ:https://ilovethrace.wordpress.com/2015/01/09/%CE%B7-%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B7-%CF%86%CE%AC%CE%B3%CF%81%CE%B7%CF%82/

http://www.yppo.gr/0/anaskafes/pdfs/IH_EPKA.pdf  

http://wikimapia.org/27194490/el/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82-%CE%A6%CE%B1%CE%B3%CF%81%CE%AE%CF%82 

https://anihneftes.wordpress.com/2014/04/25/%E1%BD%81-%E1%BC%80%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82-%CF%86%CE%AC%CE%B3%CF%81%CE%B7%CF%82/ 

ΤΑΦΙΚΑ ΑΓΓΕΙΑ ΤΗΣ «ΜΗΛΙΑΚΗΣ» ΟΜΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΑΛΙΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΟΙΣΥΜΗΣ

Θέλοντας να αποκτήσουν μόνιμα ερείσματα στην προσοδοφόρα περιοχή του Παγγαίου οι Πάριοι άποικοι της Θάσου πέρασαν από νωρίς στην απέναντι στεριά, όπου ίδρυσαν μια σειρά από μικρές αποικίες και εμπορικούς σταθμούς ήδη από το γ ́ τέταρτο του 7^ου αι. π.Χ.Μία από τις πρωιμότερες ήταν η Οισύμη, η ίδρυση της οποίας ανάγεται στις πρώτες δεκαετίες του β ́ μισού του 7ουαι. π.Χ.,και αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες και πλουσιότερες πόλεις της θασιακής περαίας.

Στη νεκρόπολη που εκτείνεται στην αμμώδη παραλία της Νέας Περάμου, στον κόλπο

των Ελευθερών, και βρίσκεται νότια του λόφου με τα λείψανα του αρχαίου οικισμού

έγιναν ανασκαφικές έρευνες σε διάφορες περιόδους κατά τη δεκαετία του 1960 και περιστασιακά τα επόμενα χρόνια Οι αρχαιότερες ταφές συμπίπτουν χρονολογικά με την ίδρυση της αποικίας και οι νεότερες ανάγονται στα παλαιοχριστιανικά χρόνια. Παρατηρείται ποικιλία ως προς τα είδη των τάφων και των ταφικών πρακτικών, παρόμοια με εκείνη που απαντά επίσης στα παράλια νεκροταφεία άλλων αποικιών της θρακικής ακτής (Άργιλος, Γαληψός, Άβδηρα, Στρύμη), καθώς και της Χαλκιδικής (Μένδη, Πολύχρονο, Τορώνη, Άκανθος). Ειδικότερα, αποκαλύφθηκαν ενταφιασμοί ενηλίκων σε πήλινες σαρκοφάγους-λάρνακες, σε λακκοειδείς και κιβωτιόσχημους τάφουςκαθώς και ελεύθερες κτερισμένες ταφές πάνω στην

άμμο, παράλληλα με εγχυτρισμούς και δευτερογενείς καύσεις μέσα σε διάφορα αγγεία (πίθους, αμφορείς) που χρησίμευσαν ως τεφροδόχα Αριθμητικά, οι ενταφιασμοί υπερτερούν των καύσεων και αποτελούν τον κανόνα από τα τέλη του 6ου

και στη διάρκεια του 5ουαι. π.Χ. Τα παιδιά ενταφιάζονταν μέσα σε αγγεία ποικίλων σχημάτων και μεγεθών, συνοδευόμενα από περιορισμένο αριθμό κτερισμάτων

Η συνήθεια της χρήσης διακοσμημένων αγγείων «πολυτελείας» ως τεφροδόχων φαίνεται ότι ήταν αρκετά διαδεδομένη στη Θάσο και τις αποικίες της τόσο στα αρχαϊκά όσο και στα κλασικά χρόνια,μία πρακτική την οποία γνωρίζουμε και από τη μητρόπολή της, την Πάρο,κατά την υστερογεωμετρική και την αρχαϊκή περίοδο.

Οπωσδήποτε, ο ιδιαίτερος και δαπανηρός αυτός τρόπος κήδευσης υποδηλώνει μια ξεχωριστή αντίληψη, που ταυτόχρονα διαφοροποιεί ως ένα βαθμό τους συγκεκριμένους νεκρούς

Από τη μία, οι «ηρωικές» καταβολές της καύσης των νεκρών και, από την άλλη, η περιορισμένη εφαρμογή της μάς επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι η εν λόγω ταφική πρακτική πιθανόν υιοθετούνταν για σημαντικούς νεκρούς, είτε αυτοί ανήκαν στην ανώτερη κοινωνικά και οικονομικά τάξη είτε είχαν επιτελέσει κάποια ανδραγαθήματα σε καιρό ειρήνης ή πολέμου. Ιδιαίτερα, ο θάνατος στη μάχη

αποτελούσε ένα ξεχωριστό γεγονός, που συνδεόταν άμεσα με την ανδρεία και τον ηρωισμό του νεκρού πολεμιστή.

Ως τεφροδόχα (για καύσεις ενηλίκων) ή ταφικά (για ενταφιασμούς-εγχυτρισμούς παιδιών) σκεύη πρέπει να χρησιμοποιήθηκαν και ορισμένα από τα εισηγμένα «μηλιακά» αγγεία που βρέθηκαν στο νεκροταφείο της Οισύμης. Αυτό ισχύει τουλάχιστον για τους δύο σχεδόν ακέραιους αμφορείςπου εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Καβάλας και ίσως για τα θραύσματα από ορισμένους άλλους αμφορείς που φυλάσσονται, μαζί με τα υπόλοιπα ευρήματα, στο ίδιο μουσείο. Ενδιαφέρον προκαλεί τόσο ο διακοσμητικός πλούτος όσο και η θεματική πολυμορφία των συγκεκριμένων αγγείων, κάτι που αποτελεί χαρακτηριστικό της ομάδας αυτής και επαληθεύεται από τη «μοναδικότητα» και την πρωτοτυπία ορισμένων

από τις εικονιστικές παραστάσεις τους.Δύο άλλα γνωρίσματα, η ρυθμική επανάληψη των επιμέρους μοτίβων και η συμμετρία των συνθέσεων, δεν αλλοιώνουν τη ζωντάνια που αποπνέουν οι σκηνές των «μηλιακών» αγγείων στο σύνολό τους.

Τα σωζόμενα δείγματα από την Οισύμη ενισχύουν την παραπάνω εικόνα και προσφέρουν νέα στοιχεία για την επινοητικότητα και τη δημιουργική διάθεση των Παριανών κεραμέων.Στα περισσότερα από τα «μηλιακά» όστρακα που βρέθηκαν διάσπαρτα ανάμεσα στους νεότερους τάφους του παράλιου νεκροταφείου, διακρίνονται κυρίως φυτικά και άλλα διακοσμητικά μοτίβα, ανάμεσά

τους και τα πιο χαρακτηριστικά της κατηγορίας αυτής, όπως μεγάλοι έλικες, μεγάλοι φυλλωτοί ρόδακες και μικρότεροι στικτοί,καθώς και οφθαλμοί. Σε ορισμένα μόνο σώζονται τμήματα ανθρώπινων μορφών και αλόγων, που μαρτυρούν την ύπαρξη εικονιστικών συνθέσεων. Δυστυχώς, οι παραστάσεις είναι πολύ αποσπασματικές, ώστε δεν μπορεί να διαπιστωθεί αν απεικονίζονταν γνωστές μυθολογικές ή απλώς γενικού χαρακτήρα αφηγηματικές σκηνές.

Στο όστρακο με Αρ. ευρ. Α 2000 (Εικ. 1, Πίν. V)από τον λαιμό και τον ώμο μεγάλου αμφορέα, σώζονται τα πίσω πόδια και οι ουρές τεσσάρων αλόγων που σέρνουν ένα άρμα προς τα δεξιά. Από το όχημα διακρίνονται μόνον ο ρυμός και τμήμα του δίφρου με τον τροχό. Από τον επιβάτη ή τους πιθανόν δύο επιβάτες του άρματος δεν διατηρούνται παρά ελάχιστα ίχνη. Στον ώμο σώζεται το κεφάλι γυναικείας μορφής προς τα δεξιά.Η απεικόνιση ενός τεθρίππου στο λαιμό «μηλιακού» αμφορέα δεν μας είναι γνωστή από άλλα παραδείγματα, αν και σε έναν αμφορέα από τη Ρήνεια παριστάνεται μια συνωρίδα στην οποία επιβαίνει ζευγάρι άνδρα και γυναίκας. Δεν γνωρίζουμε κατά πόσο στο εν λόγω θραύσμα τα ζώα παριστάνονταν με πτέρωμα, ωστόσο, τέθριππα με φτερωτά άλογα εικονίζονται ορισμένες φορές στην κύρια

παράσταση στο σώμα «μηλιακών» αμφορέων με μυθολογικές σκηνές.

 Θα παρουσιάσουμε πιο αναλυτικά τους δύο ακέραιους αμφορείς, οι οποίοι έχουν ενδιαφέρον από εικονογραφική και τεχνοτροπική άποψη. Ο αμφορέας με Αρ. ευρ. Α 1892(σωζ.ύψ.: 0,317 μ., διάμ. χείλους: 0,162 μ., διάμ. βάσης: 0,088 μ.) βρέθηκε κατά την ανασκαφή του 1964 στην αρχική θέση του και περιείχε τα καμένα οστά νεκρού από δευτερογενή καύση, χωρίς άλλα κτερίσματα. Σώζεται σχεδόν ολόκληρος, ενώ λείπει μόνο το μεγαλύτερο τμήμα του λαιμού το οποίο έχει συμπληρωθεί (Εικ. 2, 3, Πίν. V). Οι λαβές του έχουν συγκολληθεί. Σε αρκετά σημεία η επιφάνειά του είναι φθαρμένη και το υπόλευκο επίχρισμα απολεπισμένο. Αρκετά καλά σώζεται το επίθετο ιώδες χρώμα που τονίζει διάφορες λεπτομέρειες, όπως τις χαίτες και τα φτερά των αλόγων, το λοφίο του πετεινού, τις λαβές του τρίποδα.

Το αγγείο με τον πλατύ κυλινδρικό λαιμό, το έντονα ωοειδές σώμα με τις «δίδυμες» οριζόντιες τοξωτές λαβές και τη χαμηλή κυλινδρική βάση εντάσσεται παρά το αρκετά ασυνήθιστο σχήμα του στη σχετικά ολιγάριθμη ομάδα των «μηλιακών» αμφορέων (ή πιθαμφορέων) που χρονολογούνται από το β ́ τέταρτο έως και τα τέλη του 7ουαι. π.Χ. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα των αγγείων αυτών, δύο αμυγδαλωτά μάτια με φρύδια που σχεδιάζονται κάτω από τα τόξα των λαβών και συνοδεύονται από ζεύγος μεγάλων ελίκων ακριβώς από κάτω τους, υπάρχει και στον αμφορέα της Οισύμης (Εικ. 4, Πίν. V). Είναι προφανής η πρόθεση της δήλωσης ενός σχηματοποιημένου αλλά εκφραστικού προσωπείου. Στον λαιμό, διαμορφώνονται δύο ορθογώνιες μετόπες που χωρίζονται από κάθετα διαγραμμισμένα πλαίσια. Στη μία απεικονίζεται μια Σφίγγα στραμμένη προς τα δεξιά και καθισμένη στα πίσω πόδια. Στην άλλη είχαν αποδοθεί ενωμένες θέουσες ελικόσπειρες σε 

δύο οριζόντιες σειρές με κυκλάκια ανάμεσά τους. Στην ένωση του λαιμού με το σώμα

υπάρχει μια ταινία που περιβάλλει όλο το αγγείο με σχηματοποιημένα ρόδια που κρέμονται από το μίσχο τους. Στη μία όψη της κοιλιάς (Εικ. 2, Πίν. V) παριστάνονται δύο ψιλόλιγνα φτερωτά άλογα προς τα δεξιά, το ένα δίπλα στο άλλο. Από το δεύτερο άλογο διακρίνονται καθαρά μόνον η ουρά, τα πόδια και το κεφάλι. Στο δεξιό άκρο της παράστασης έχει απεικονιστεί ένας τριποδικός λέβητας. Στην άλλη όψη παριστάνεται ένας μνημειακού μεγέθους πετεινός προς τα δεξιά, ο οποίος αποτελεί το μοναδικό εικονιστικό θέμα της όψης αυτής και καταλαμβάνει σχεδόν όλο το χώρο της διακοσμητικής μετόπης (Εικ. 3, Πίν. V).

Το βάθος των σκηνών και στις δύο πλευρές είναι γεμάτο με φυτικά (στικτός και φυλλωτοί ρόδακες) και γεωμετρικά (ρόμβοι με πλέγμα, σταυρομαίανδροι, ζεύγη ελίκων σε συνδυασμό με διάγραμμα τρίγωνα, γλωσσίδια) σχέδια. Ακριβώς κάτω από τις παραστάσεις υπάρχουν τέσσερις ανισοπαχείς καστανές ταινίες, ακολουθεί μία ζώνη με συνεχόμενο μαίανδρο, μετά μία ακόμη συστάδα από τέσσερις λεπτές ταινίες και, τέλος, μία ζώνη με ζεύγη μεγάλων ελίκων που ενώνονται με δικτυωτούς ρόμβους (Εικ. 4, Πίν. V). Η ράχη των λαβών και το ανάγλυφο στέλεχος, στο οποίο απολήγουν,

κοσμούνται με ενάλληλες γωνίες («ψαροκόκκαλο»), όπως και τα κάθετα διαχωριστικά πλαίσια που υπάρχουν ανάμεσα σε αυτές και τις κύριες εικονιστικές συνθέσεις. Όλα αυτά τα παραπληρωματικά μοτίβα είναι χαρακτηριστικά για τη διακόσμηση των μικρών και των μεγάλων «μηλιακών» αγγείων, καθώς χρησιμοποιούνται σε εντυπωσιακό βαθμό, καλύπτοντας όλο σχεδόν τον ελεύθερο χώρο ανάμεσα στις μορφές.

Μπορεί ο μικρός αμφορέας της Οισύμης να μη φέρει αφηγηματικές παραστάσεις, τα επιμέρους εικονογραφικά θέματα που τον διακοσμούν φανερώνουν, ωστόσο, έντονη επίδραση από τον κόσμο της Ανατολής, κυρίως οι μιξογενείς μορφές της Σφίγγας και των φτερωτών αλόγων αλλά και ο ανατολικής προέλευσης «εξελληνισμένος» τριποδικός λέβητας. Η παρουσία του τελευταίου, σε συνδυασμό με τις μορφές των αλόγων και του πετεινού, είναι, επιπλέον, ενδεικτική του αγωνιστικού πνεύματος που υποβάλλεται μέσα από την απεικόνιση και των τριών αυτών θεμάτων.

Η έμμεση δήλωση μιας αθλητικής αναμέτρησης, όπως προβάλλεται με τα συγκεκριμένα εικονογραφικά μοτίβα, θα μπορούσε να έχει και νεκρικές προεκτάσεις, αν θεωρήσουμε ότι υπονοούνταν εδώ κάποιοι επιτάφιοι αγώνες προς τιμήν ενός επιφανούς νεκρού. Η απεικόνιση δύο αλόγων φέρνει στο νου τα δύο υποζύγια (ένα κύριο και ένα βοηθητικό, ο παρίορος) που είχαν στη διάθεσή τους οι ομηρικοί ήρωες και που απεικονίζονται συχνά στα αγγεία. Τόσο τα άλογα όσο και ο πετεινός

έχουν διττό συμβολικό χαρακτήρα, όπου συνυπάρχουν το αγωνιστικό και το νεκρικό-χθόνιο στοιχείo. Η μορφή του πετεινού δεν είναι γνωστή από άλλα «μηλιακά» ή κυκλαδίτικα αγγεία, αλλά εμφανίζεται περιστασιακά σε ορισμένα άλλα ανατολίζοντα κεραμικά εργαστήρια.

 

Ο μεγάλος αμφορέας με Αρ. ευρ. Α 3525 (Εικ. 1-2 ύψ.: 0,90 μ., διάμ. χείλους: 0,54 μ. διάμ. βάσης: 0,19 μ.) βρέθηκε το 1968 και περιείχε κτερίσματα που χρονολο

γούνται στο α ́ τέταρτο του 5ουαι. π.Χ., κάτι που δηλώνει τη διατήρηση του αγγείου αυτού ως κειμηλίου και την ταφική χρήση του τουλάχιστον ενάμιση αιώνα μετά από την εποχή της κατασκευής του. Στη μία όψη του λαιμού, παρά την κακή διατήρηση, διακρίνονται οι μορφές της Άρτεμης (με φαρέτρα και τόξο κρεμασμένα στη ράχη) και του Απόλλωνα προς τα αριστερά, ενώ αντικρυστά με αυτούς παριστάνονται τέσσερις γυναικείες μορφές. Στην άλλη πλευρά του λαιμού, έχουν σχεδιαστεί ζεύγη μεγάλων ελίκων σε κάθετη διάταξη με ιώδεις «δεσμούς», ημιανθέμια και δικτυωτά διάχωρα ανάμεσά τους (Εικ. 3). Η κύρια, προφανώς, όψη του σώματος είναι πολύ φθαρμένη και συμπληρωμένη με γύψο. Από την παράστασή της διατηρούνται μόνο τα πίσω πόδια των αλόγων ενός τεθρίππου, ο τροχός και ίχνη δύο μορφών πάνω στο δίφρο. Στην καλύτερα σωζόμενη παράσταση της άλλης πλευράς, επίσης στην κοιλιά του αγγείου, εικονίζονται δύο αντωπά άλογα που πλαισιώνουν ένα σύνθετο φυτικό κόσμημα, αποτελούμενο από καρδιόσχημες έλικες, ανθέμια και δικτυωτό πλέγμα

(Εικ. 4). Η συμμετρική σύνθεση των αντικρυστών αλόγων είναι ιδιαίτερα αγαπητή στη «μηλιακή» αγγειογραφία και, μάλιστα, προτιμάται στους μεγάλους αμφορείς για τη διακόσμηση της οπίσθιας ή δευτερεύουσας όψης. Ένας καταιγισμός από διακοσμητικά μοτίβα, όπου ξεχωρίζουν οι μεγάλοι φυλλωτοί ρόδακες, γεμίζει το βάθος της σκηνής. Η παράσταση ορίζεται πάνω και κάτω από ταινία με γλωσσωτό κόσμημα. Ασυνήθιστο είναι το μοτίβο στο χώρο των λαβών, με ζεύγη οριζόντιων ελίκων και μεγάλα ανθέμια ανάμεσα, αντί για τους καθιερωμένους οφθαλμούς. Μία ζώνη από έλικες με ανθέμια και δικτυωτά πλέγματα περιτρέχει το κάτω τμήμα του σώματος.

Σχετικά με την αρχική προέλευση και τον τόπο παραγωγής των λεγόμενων «μηλιακών» αγγείων, τόσο οι χημικές αναλύσεις (νετρονική ενεργοποίηση)

όσο και τα ευρήματα από το αρχαϊκό νεκροταφείο της Πάρου επιβεβαιώνουν την άποψη ότι πρόκειται για προϊόντα παριανών κεραμικών εργαστηρίων και ότι κατασκευάζονταν με παριανό πηλό. Γνωρίζουμε, βέβαια, ότι αγγεία της ομάδας αυτής έχουν βρεθεί σε διάφορες περιοχές, όχι μόνο στις Κυκλάδες (Ρήνεια, Δήλος, Νάξος, Μύκονος) αλλά και στη Βόρεια Αφρική (Ταύχειρα/Τεύχειρα –σημ. Tocra). Πρόκειται, επομένως, για μια αρκετά δημοφιλή κεραμική κατηγορία και τη μοναδική από τα κυκλαδικά εργαστήρια, τα

προϊόντα της οποίας διακινούνταν και εκτός Κυκλάδων. Ακόμη και αν δεχτούμε ότι ορισμένα από τα «μηλιακά» αγγεία που βρέθηκαν εκτός Πάρου δεν έχουν κατασκευαστεί από παριανό πηλό, οι κεραμείς τους, ωστόσο, πρέπει να ήταν Πάριοι άποικοι ή περιοδεύοντες τεχνίτες από την Πάρο, που εργάστηκαν στα μέρη αυτά. Θα πρέπει, λοιπόν, να θεωρούμε τα συγκεκριμένα αγγεία σε μεγάλο βαθμό ως «παριανές» δημιουργίες, παρά τις όποιες τοπικές διαφοροποιήσεις τους.

Iδιαίτερα για τα «μηλιακά» αγγεία που ήρθαν στο φως τόσο στη Θάσο όσο και στις

αποικίες της, είναι προφανές ότι υπάρχουν εξίσου εισηγμένα αγγεία από την Πάρο, καθώς και μιμήσεις τους κατασκευασμένες από θασιακό πηλό, ωστόσο η έρευνα για τη διάκριση των προϊόντων κάθε ομάδας βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και οι συγκριτικές αναλύσεις πηλών είναι προς το παρόν περιορισμένες

Σχετικά με τους δύο αμφορείς και τα άλλα θραύσματα της «μηλιακής» ομάδας από το

νεκροταφείο της Οισύμης, η παρουσία τους δεν αφήνει αμφιβολίες ότι οι Πάριοι άποικοι μετέφεραν στη νέα τους πατρίδα όχι μόνον τις συνήθειες και τις παραδόσεις τους αλλά και την προηγμένη τεχνογνωσία που κατείχαν σε διάφορους τομείς, ιδιαίτερα στη γλυπτική και την κεραμική. Επιπλέον, αν και χρονολογούνται προς το τέλος της παραγωγής των «μηλιακών» αγγείων, στο τελευταίο τέταρτο του 7ου

αι. π.Χ., ωστόσο αποτελούν μία από τις πρωιμότερες και πιο χαρακτηριστικές κατηγορίες εισηγμένων αγγείων στην αρχαία Οισύμη.

Ελένη Μανακίδου

 Υ.Γ.Το παρών θέμα δημοσιευθηκε κατοπην αδειας της επ.καθ. του Αριστοτελιου Πανεπιστημιου Θεσσαλονικης κ.Ελενης Μανακιδου.
Προσωπικά την ευχαριστώ πολύ που με έδωσε την άδεια να αναδημοσιεύσω ένα τόσο πολύ σημαντικό έργο που αφορά την περιοχή μας.
Το ολοκληρωμενο εργο-θεμα θα το βρειτε στο site http://ikee.lib.auth.gr/record/259717/files/THREPTERIA_Contributors_Manakidou.pdf